Ý nghĩa & Cách dùng
使役形 (SỨ DỊCH HÌNH - shieki-kei), hay causative form (thể sai khiến), cho phép bạn mô tả các tình huống mà một người tác động đến hành động của người khác. Trong tiếng Việt, chúng ta dịch thể này là "bắt ai đó làm" hoặc "để/cho phép ai đó làm". Việc nó mang nghĩa mệnh lệnh hay sự cho phép phụ thuộc vào ngữ cảnh và mối quan hệ giữa những người nói.
Hãy coi causative form là một cách để chuyển đổi nguồn gốc của một hành động. Thay vì nói "Tôi đã học", bạn đang giải thích rằng một người khác đã thúc đẩy hành động đó. Văn hóa Nhật Bản thường nhấn mạnh ranh giới xã hội và thứ bậc. Do đó, một người có địa vị cao hơn, chẳng hạn như sếp hoặc cha mẹ, thường sử dụng hình thức này đối với người có địa vị thấp hơn.
Có ba cách chính để sử dụng causative form:
Sự cưỡng ép (Compulsion): Ép buộc hoặc hướng dẫn ai đó làm điều gì đó (ví dụ: giáo viên bắt học sinh dọn dẹp).
Sự cho phép (Permission): Cho phép ai đó làm những gì họ muốn (ví dụ: cha mẹ cho phép con chơi).
Gây ra cảm xúc (Emotional Causative): Khiến ai đó cảm thấy một cảm xúc nào đó (ví dụ: làm cho bạn bè buồn hoặc vui).
Thể này là cánh cửa dẫn đến tiếng Nhật trung cấp. Nó cũng là nền tảng cho causative-passive form (thể bị động sai khiến) và nhiều diễn đạt khiêm nhường ngữ.
Cấu trúc & Cách chia
Chia động từ sang causative form khá đơn giản. Sau khi chia, tất cả các động từ sai khiến đều hoạt động như động từ Nhóm 2 (Ichidan), nghĩa là chúng tuân theo các quy tắc giống như taberu hoặc miru.
1. Động từ Nhóm 1 (U-Verbs)
Chuyển nguyên âm [u] cuối cùng sang cột [a] và thêm せる. Nếu động từ kết thúc bằng đuôi [u] đơn thuần, hãy chuyển nó thành [wa].
| Thể từ điển | Causative Form | Ý nghĩa tiếng Việt |
|---|---|---|
| 書く (THƯ - kaku) | 書かせる (kakaseru) | Bắt/Cho phép viết |
| 行く (HÀNH - iku) | 行かせる (ikaseru) | Bắt/Cho phép đi |
| 話す (THOẠI - hanasu) | 話させる (hanasaseru) | Bắt/Cho phép nói |
| 買う (MÃI - kau) | 買わせる (kawaseru) | Bắt/Cho phép mua |
| 待つ (ĐÃI - matsu) | 待たせる (mataseru) | Bắt/Cho phép đợi |
2. Động từ Nhóm 2 (Ru-Verbs)
Bỏ đuôi る và thêm させる.
| Thể từ điển | Causative Form | Ý nghĩa tiếng Việt |
|---|---|---|
| 食べる (THỰC - taberu) | 食べさせる (tabesaseru) | Bắt/Cho phép ăn |
| 見る (KIẾN - miru) | 見させる (misaseru) | Bắt/Cho phép xem |
| 寝る (TẨM - neru) | 寝させる (nesaseru) | Bắt/Cho phép ngủ |
3. Động từ bất quy tắc (Irregular Verbs)
Chỉ có hai động từ tuân theo quy luật bất quy tắc. Những động từ này phải được ghi nhớ lòng.
| Thể từ điển | Causative Form | Ý nghĩa tiếng Việt |
|---|---|---|
| する (suru) | させる (saseru) | Bắt/Cho phép làm |
| 来る (LAI - kuru) | 来させる (kosaseru) | Bắt/Cho phép đến |
Quy tắc trợ từ (Particle Rules)
Phần khó nhất đối với nhiều học viên là chọn đúng trợ từ. Quy tắc phụ thuộc vào việc động từ gốc là tự động từ (intransitive) hay tha động từ (transitive).
Tự động từ (Không có tân ngữ trực tiếp): Người chịu tác động được đánh dấu bằng trợ từ を (wo).
Ví dụ: Tanaka-san wo ikaseru (Bắt/Cho phép Tanaka đi).
Tha động từ (Có tân ngữ trực tiếp): Người chịu tác động được đánh dấu bằng trợ từ に (ni). Điều này giúp tránh việc có hai trợ từ "wo" trong cùng một câu.
Ví dụ: Tanaka-san ni hon wo yomaseru (Bắt/Cho phép Tanaka đọc sách).
Câu ví dụ
Sự cưỡng ép (Bắt ai đó làm việc gì đó)
先生は学生に宿題をたくさんさせました。
sensei wa gakusei ni shukudai wo takusan sasemashita.
(TIÊN SINH - HỌC SINH - TÚC ĐỀ)
コーチは選手を走らせました。
koochi wa senshu wo hashirasemashita.
(TUYỂN THỦ - TẨU)
Sự cho phép (Cho phép ai đó làm việc gì đó)
父は私を一人で旅行にいかせました。
chichi wa watashi wo hitori de ryokou ni ikasemashita.
(PHỤ - TƯ - NHẤT NHÂN - LỮ HÀNH)
先生は私に早く帰らせてくれました。
sensei wa watashi ni hayaku kaerasete kuremashita.
(TIÊN SINH - TƯ - TẢO - QUY)
Gây ra cảm xúc (Emotional Causative)
合格のニュースで両親を喜ばせたいです。
goukaku no nyuusu de ryoushin wo yorokobasetaidesu.
(HỢP CÁCH - LƯỠNG THÂN - HỶ)
Các lỗi thường gặp
1. Sai trợ từ với Tự động từ
❌ 子供に行かせます。
✅ 子供を行かせます。
Khi không có tân ngữ trực tiếp trong câu, người thực hiện hành động sẽ đi với trợ từ を. Nhiều học viên hay dùng nhầm に vì họ liên tưởng nó với việc ra lệnh.
2. Chia sai các động từ kết thúc bằng nguyên âm
❌ 買あせる (kaaseru)
✅ 買わせる (kawaseru)
Đối với các động từ Nhóm 1 kết thúc bằng "u", nguyên âm trở thành "wa" trước khi thêm "seru". Đây cũng là logic tương tự được sử dụng cho các thể phủ định như kawanai.
3. Ngôn ngữ quá hách dịch với cấp trên
❌ 部長を待たせました。
✅ 部長をお待たせしました。
Sử dụng causative form trực tiếp với sếp hoặc giáo viên có thể nghe rất hung hăng. Nó ám chỉ bạn có quyền lực đối với họ. Trừ khi bạn đang sử dụng cấu trúc khiêm nhường ~sasete itadaku, hãy tránh sử dụng thể này để mô tả hành động của cấp trên.
Lưu ý về văn hóa
Thứ bậc đóng một vai trò quan trọng trong cách bạn sử dụng thể này. Vì nó hàm ý một mối quan hệ quyền lực, người bản ngữ sử dụng nó rất cẩn thận. Bạn sẽ thường thấy cha mẹ sử dụng nó cho các công việc nhà hoặc việc học hành của con cái. Trong những trường hợp này, nó thể hiện ý thức hướng dẫn và trách nhiệm.
Causative form cũng phổ biến trong các lời xin lỗi. Một cụm từ như "心配させて、ごめん" (TÂM PHỐI - Xin lỗi vì đã làm bạn lo lắng) là rất tự nhiên. Nó cho thấy người nói thừa nhận họ đã gây ra sự phiền muộn cho người khác, giúp duy trì sự hòa hợp xã hội (wa).
Ngữ pháp liên quan
- Trình tự và Điểm bắt đầu: Sử dụng てから (te kara) (Grammar N4)
- Ngữ pháp diễn tả vẻ ngoài: Cách dùng ～そうだ (Grammar N4)
- Làm chủ Câu điều kiện tiếng Nhật: ~たら (Nếu / Khi) (Grammar N4)
- Bakari (ばかり) — Vừa mới, Chỉ toàn (Grammar N4)
- ように (You ni) — Để, Để Mà, Để Không (Grammar N4)
- Tìm hiểu về はずだ: Cách diễn đạt sự dự đoán logic (Grammar N4)
Mẹo thi JLPT
Kỳ thi JLPT N4 thường xuyên kiểm tra việc lựa chọn trợ từ に hay を. Trước tiên, hãy nhìn vào động từ. Nếu đó là tha động từ (như taberu hay yomu), hãy kiểm tra trợ từ に đánh dấu người thực hiện. Nếu đó là tự động từ (như iku hay neru), hãy tìm trợ từ を.
Trong phần đọc hiểu, hãy luôn xác định ai là người thực hiện hành động vật lý. Trong một câu sai khiến, người được đánh dấu bằng に hoặc を chính là người làm việc đó. Người được đánh dấu bằng は hoặc が là người ra lệnh hoặc cho phép.