Thể khả năng (可能形) — Cách diễn đạt khả năng

Ý Nghĩa & Cách Dùng

Thể khả năng (可能形, かのうけい) diễn đạt việc ai đó có thể làm gì, có khả năng làm gì, hoặc điều gì đó là khả thi trong một tình huống nhất định. Tiếng Anh dùng động từ khuyết thiếu "can" cho ý nghĩa này — tiếng Nhật xây dựng ý nghĩa trực tiếp vào động từ thông qua chia động từ. Bạn sẽ gặp dạng này liên tục: trong hội thoại, trên biển hiệu, trong thực đơn nhà hàng và trong văn viết trang trọng.

Hãy nghĩ về nó như việc thêm một tầng khả năng vào động từ hành động. 食たべる nghĩa là "ăn", còn 食たべられる nghĩa là "có thể ăn". Cùng một hành động, nhưng thể khả năng hỏi xem hành động đó có trong tầm với không. Nó bao gồm hai tình huống riêng biệt:

• Khả năng cá nhân: Mô tả những gì một người có thể hoặc không thể làm dựa trên kỹ năng, thể lực hoặc hoàn cảnh. Ví dụ: "Tôi có thể nói tiếng Nhật" hoặc "Cô ấy không biết bơi."
• Khả năng theo tình huống: Mô tả liệu điều gì đó có thể thực hiện hoặc có sẵn trong một tình huống nhất định. Ví dụ: "Bạn có thể chụp ảnh ở đây" (được phép hoặc có thể) hoặc "Bạn có thể ngắm hoa anh đào vào mùa xuân" (có sẵn để ngắm).

Một điểm tinh tế quan trọng: với động từ thể khả năng, tân ngữ thường dùng が thay vì を. Trọng tâm chuyển từ hành động sang trạng thái có khả năng — 日本語にほんごを話はなす (nói tiếng Nhật, hành động) trở thành 日本語にほんごが話はなせる (có thể nói tiếng Nhật, khả năng). Cách dùng hiện đại cũng chấp nhận を, vì vậy bạn sẽ gặp cả hai. Trong kỳ thi JLPT, が là lựa chọn an toàn hơn.

Thể khả năng của động từ Nhóm 2 trông giống hệt thể bị động. 食たべられる có thể có nghĩa là "có thể ăn" hoặc "bị ăn" tùy theo ngữ cảnh. Khi không có tác nhân được đánh dấu bằng に, nó thường là thể khả năng; khi tác nhân xuất hiện với に (ví dụ: 猫ねこに食たべられる — bị mèo ăn), đó là thể bị động. Trợ từ và ngữ cảnh cùng nhau giải quyết sự mơ hồ này.

Trong văn nói trang trọng, luôn dùng dạng đầy đủ — 食たべられる, 見みられる. Trong tiếng Nhật thông thường, ら-抜ぬき言葉ことば (ra-nuki kotoba) bỏ đi chữ ら đó: 食たべれる, 見みれる. Bạn sẽ nghe những cách nói này liên tục trong giao tiếp hàng ngày, nhưng chúng không chuẩn trong kỳ thi JLPT và văn viết trang trọng.

Cấu Trúc & Cách Chia

Thể khả năng được tạo ra theo cách khác nhau tùy thuộc vào nhóm động từ. Động từ tiếng Nhật chia thành ba loại: Nhóm 1 (động từ u / 五段動詞ごだんどうし), Nhóm 2 (động từ ru / 一段動詞いちだんどうし), và hai động từ bất quy tắc. Xác định đúng nhóm là nền tảng của mọi thứ còn lại.

Nhóm 1 — う動詞どうし：Đổi âm -u cuối thành -eru

Nhóm 2 — る動詞どうし：Thay -る cuối bằng -られる

不規則動詞ふきそくどうし — Động Từ Bất Quy Tắc

Sau khi được tạo thành, động từ thể khả năng chia theo quy tắc của động từ Nhóm 2. Ví dụ: 書かける → 書かけます (lịch sự) → 書かけない (phủ định thông thường) → 書かけました (lịch sự quá khứ) → 書かけなかった (phủ định thông thường quá khứ).

Cấu trúc ことができる là dạng tương đương trang trọng hơn, phổ biến trong văn viết tiếng Nhật:

日本語にほんごが話はなせる ＝ 日本語にほんごを話はなすことができる (Tôi có thể nói tiếng Nhật)

Câu Ví Dụ

Khả Năng Cá Nhân Cơ Bản

Khả Năng Theo Tình Huống

Kỹ Năng và Tài Năng

Dùng できる để Diễn Đạt Khả Năng

Khả Năng Tự Nhiên và Theo Mùa

Lỗi Thường Gặp

Lỗi 1: Dùng sai thể khả năng của する

❌ 料理りょうりをしられます。

✅ 料理りょうりができます。

する là động từ hoàn toàn bất quy tắc — thể khả năng của nó là できる, không phải しられる hay しれる. Những dạng đó không tồn tại trong tiếng Nhật chuẩn. Với bất kỳ hoạt động nào dạng danh từ + động từ, hãy dùng Danh từ + が + できる: 料理りょうりができる (có thể nấu ăn), 運転うんてんができる (có thể lái xe), 水泳すいえいができる (có thể bơi).

Lỗi 2: Bỏ ら trong văn viết trang trọng

❌ （公式こうしきな文書ぶんしょで）明日あした来これます。

✅ （公式こうしきな文書ぶんしょで）明日あした来こられます。

ら-抜ぬき言葉ことば được chấp nhận trong văn nói thông thường, nhưng văn viết trang trọng, email công việc và kỳ thi JLPT đều yêu cầu dạng đầy đủ có ら. Nếu thói quen nói chuyện hàng ngày đã khiến bạn bỏ đi ら, hãy chủ động chuyển sang dạng chuẩn khi ngữ cảnh trang trọng.

Lỗi 3: Nhầm lẫn thể khả năng và thể bị động

❌ 先生せんせいは生徒せいとに褒ほめられました。(Hiểu nhầm là: "Thầy giáo có thể khen học sinh")

✅ Câu này thực ra có nghĩa là: "Thầy giáo được học sinh khen." (thể bị động, không phải thể khả năng)

Với động từ Nhóm 2 và động từ bất quy tắc くる, thể khả năng và thể bị động trông giống hệt nhau — 食たべられる, こられる. Hãy tìm tác nhân được đánh dấu bằng に: nếu ai đó đang thực hiện hành động lên một đối tượng khác, đó là thể bị động. Không có tác nhân đó, thường là thể khả năng. Phân tích kỹ các trợ từ là điều phân biệt được hai dạng này.

Lỗi 4: Sai cấu trúc với ことができる

❌ 私わたしは泳およぐができます。

✅ 私わたしは泳およぐことができます。

こと phải đứng giữa thể từ điển và できる. こと danh từ hóa động từ — biến hành động thành một khái niệm danh từ — rồi khái niệm đó đóng vai trò chủ ngữ của できる. Bỏ こと đi thì câu sẽ sai. Cấu trúc là: [辞書形じしょけい] + こと + が + できる.

Lỗi 5: Áp dụng quy tắc Nhóm 1 cho động từ Nhóm 2

❌ 食たべれます。（正式せいしきな場面ばめんで）

✅ 食たべられます。

Nhầm lẫn quy tắc Nhóm 1 và Nhóm 2 là lỗi phổ biến ở giai đoạn này. Động từ Nhóm 2 cần -られる, không phải -れる. 食たべれる tồn tại như ら-抜ぬき言葉ことば trong văn nói thông thường, nhưng 食たべれます trong văn nói lịch sự nghe không tự nhiên và lộ ra lỗ hổng trong ngữ pháp trang trọng. Hãy luyện tập phân biệt cho đến khi chọn đúng dạng là phản xạ tự nhiên.

Ghi Chú Văn Hóa

Thể khả năng không chỉ đơn thuần nêu sự thật — nó còn giúp xoa dịu những tình huống khó xử. Từ chối lời mời là ví dụ điển hình. 行いきません (Tôi sẽ không đi) nghe có vẻ thô lỗ trong tiếng Nhật; 行いけません (Tôi không thể đi) nghe nhẹ nhàng hơn và ít đối đầu hơn, ngay cả khi lý do thực sự chỉ là không muốn đi. Giao tiếp của người Nhật thiên về sự gián tiếp, và thể khả năng phủ định là một trong những công cụ đáng tin cậy nhất cho điều đó.

Bạn sẽ thấy cách dùng này trong cả ngữ cảnh công việc lẫn xã hội. Ở nơi làm việc: 今日は対応たいおうできません (Hôm nay tôi không thể xử lý việc này) thay vì từ chối thẳng thừng. Với bạn bè: 今日きょうはちょっと来こられなくて (Hôm nay tôi có hơi khó đến được) như một cách từ chối nhẹ nhàng. Bắt đầu dùng cách này và tiếng Nhật của bạn sẽ tự nhiên hơn rõ rệt.

Biển hiệu, thực đơn và thông báo công cộng cũng dùng thể khả năng để mô tả những gì có sẵn hoặc được phép. Một bảo tàng có thể treo biển ここで写真しゃしんが撮とれます (Có thể chụp ảnh ở đây) hoặc 写真しゃしんは撮とれません (Không được chụp ảnh). Trong những trường hợp này, sắc thái là theo tình huống — sự cho phép hoặc tính có sẵn, không phải kỹ năng cá nhân.

Các nhà ngôn ngữ học đã theo dõi ら-抜ぬき言葉ことば trong nhiều thập kỷ — điều từng bị gọi là lỗi ngữ pháp nay được hiểu là sự thay đổi tự nhiên trong tiếng Nhật nói. Người trẻ dùng 見みれる, 食たべれる và これる thoải mái trong hội thoại thông thường. Bạn sẽ nghe chúng liên tục trong phim truyền hình và giao tiếp hàng ngày, nhưng hãy dùng dạng chuẩn trong văn viết trang trọng và kỳ thi JLPT.

Ngữ pháp liên quan

• Thể Mệnh Lệnh — Ra Lệnh và Yêu Cầu (Grammar N3)
• ことができる — Có Thể Làm, Có Khả Năng (Grammar N5)
• Thể bị động trong tiếng Nhật (受身形 - THỤ THÂN HÌNH) (Grammar N3)
• ことにしている — Tự Đặt Quy Tắc Cho Bản Thân / Luôn Đảm Bảo Làm Gì Đó (Grammar N3)
• Thể ý chí (意向形): Diễn đạt Ý định, Lời mời và Sự cố gắng (Grammar N3)
• ざるを得ない — Không Thể Không Làm (Grammar N3)

Mẹo Thi JLPT

Thể khả năng xuất hiện trong cả JLPT N4 và N3. N3 vượt ra ngoài việc chia động từ cơ bản — hãy chuẩn bị cho các câu hỏi về lựa chọn trợ từ (が hay を), phân biệt thể khả năng và thể bị động, và tương đương với ことができる. Hãy nắm vững cả ba nhóm động từ trước kỳ thi.

Câu hỏi về trợ từ là bẫy thường gặp. が là lựa chọn truyền thống và ưa thích với động từ thể khả năng, dù cách dùng hiện đại cũng chấp nhận を. Khi đề thi đưa ra lựa chọn が hay を với động từ thể khả năng, hãy chọn が.

Hãy chú ý đến sự mơ hồ giữa thể khả năng và thể bị động với động từ Nhóm 2 — câu hỏi thi thường khai thác điểm trùng lặp này. Hãy tìm ngay tác nhân được đánh dấu bằng に: nếu ai đó hoặc điều gì đó đang thực hiện hành động lên một đối tượng khác, đó là thể bị động. Không có tác nhân và chủ thể có khả năng thực hiện? Đó là thể khả năng.

Luôn viết dạng chuẩn trong kỳ thi JLPT — không dùng ら-抜ぬき言葉ことば. 見みれる và これる ổn trong hội thoại, nhưng kỳ thi yêu cầu 見みられる và こられる. Cấu trúc ことができる cũng xuất hiện thường xuyên trong các câu hỏi tương đương ngữ pháp, vì vậy hãy luyện chuyển đổi qua lại giữa hai dạng cho đến khi thuần thục.

Tốc độ cũng quan trọng. Nhớ ngay lập tức 飲のむ → 飲のめる, 起おきる → 起おきられる, và する → できる giúp bạn tiết kiệm sức cho những câu hỏi khó hơn trong phần ngữ pháp.