逸 — Thoát Ra, Xuất Sắc, Lệch Chuẩn

Ý nghĩa

逸 (イツ) gom nhiều nghĩa khác nhau xung quanh một trục chung: sự thoát ly khỏi điều bình thường. Sự thoát ly đó là vật lý, trừu tượng hay định tính sẽ quyết định cách đọc nào bạn cần dùng. Nắm được trục đó, vốn từ vựng sẽ tự sắp xếp.

Bốn nghĩa chính là:

• Trốn thoát hoặc bỏ chạy — Nghĩa gốc, cụ thể nhất: di chuyển nhanh chóng ra khỏi thứ gì đó, như con vật vọt chạy khỏi nguy hiểm hay tù nhân phá vòng vây. Đây là gốc rễ mà các nghĩa khác nảy sinh.
• Lệch hướng hoặc đi lạc — Mở rộng sang không gian trừu tượng: đi chệch khỏi con đường dự kiến, rời xa quy tắc, chuẩn mực, hay chủ đề đang bàn. Mũi tên lạc đích là 逸れた; cuộc trò chuyện lạc đề cũng là 逸れた.
• Xuất sắc hoặc ưu tú — Bước nhảy vọt về chất: thứ gì đó đặc biệt đến mức vượt thoát khỏi sự tầm thường. Đây có thể là nghĩa phổ biến nhất trong tiếng Nhật hiện đại, xuất hiện trong 逸品 (tuyệt phẩm) và 秀逸 (xuất sắc tuyệt vời).
• Thư nhàn hoặc thoải mái — Trạng thái đã thoát khỏi trách nhiệm hay khó nhọc; xuất hiện trong 安逸 (AN DẬT — sự an nhàn, đôi khi hàm ý lười biếng).

Về cấu trúc, 逸 gồm hai thành phần. Thành phần phía dưới-bên trái là 辶 (しんにょう — bộ thước), bộ thủ chỉ sự chuyển động hoặc con đường, gợi lên sự di chuyển tiến về phía trước. Thành phần phía trên-bên phải là 兔 (うさぎ), nghĩa là con thỏ. Gộp lại, chúng vẽ nên một cảnh tượng sinh động: một con thỏ lao vọt xuống con đường nhanh đến mức không thể bắt kịp. Hình ảnh đó bao trùm cả bốn nghĩa — con thỏ trốn chạy (thoát ly), nó cắt ngang góc bất ngờ (lệch hướng), tốc độ của nó vượt qua mọi con vật khác (xuất sắc), và người dừng đuổi chỉ đứng nhìn nó biến mất vào khoảng không xa xôi (an nhàn, 安逸).

Kanji này có 11 nét và thuộc danh sách Joyo kanji dành cho bậc giáo dục trung học. Nó không được dạy ở cấp tiểu học Nhật Bản, phản ánh phong cách chủ yếu trang trọng và văn chương của nó. Bộ thủ 辶 (bộ Khang Hy số 162) được chia sẻ với nhiều kanji liên quan đến chuyển động khác, bao gồm 道 (đường), 運 (vận chuyển), 逃 (trốn thoát), và 遠 (xa xôi).

Cách đọc

On'yomi (音読み) — Âm Hán

Âm on'yomi duy nhất là イツ (itsu). Cách đọc này xuất hiện trong hầu hết các từ ghép và từ vựng trang trọng liên quan đến 逸. Một chi tiết ngữ âm đáng chú ý: イツ kết thúc bằng つ, âm này sẽ trường hóa (thành っ) trước các phụ âm vô thanh. Đó là lý do 逸品いっぴん được đọc là ippin (không phải itsuhin) và 逸失いっしつ là isshitsu (không phải itsushitsu). Đây là đặc điểm chuẩn trong ngữ âm học on'yomi tiếng Nhật đối với các âm kết thúc bằng ツ.

Các từ ghép chính dùng âm đọc イツ:

• 逸品いっぴん (ippin) — tuyệt phẩm (DẬT PHẨM); món đồ có chất lượng vượt trội, xuất sắc
• 逸話いつわ (itsuwa) — giai thoại (DẬT THOẠI); một câu chuyện ít được biết đến đã "thoát ra" khỏi những ghi chép chính thức
• 逸材いつざい (itsuzai) — nhân tài xuất chúng (DẬT TÀI); người có tài năng phi thường; thiên tài
• 逸脱いつだつ (itsudatsu) — sự lệch lạc, vi phạm (DẬT THOÁT); đi chệch khỏi quy tắc, chuẩn mực hoặc hành vi dự kiến
• 秀逸しゅういつ (shūitsu) — xuất sắc tuyệt vời (TÚ DẬT); có chất lượng vượt trội rõ ràng; dùng để khen nghệ thuật, văn chương và biểu diễn
• 安逸あんいつ (an'itsu) — an nhàn (AN DẬT); cuộc sống thoát khỏi vất vả; có thể mang hàm ý tiêu cực về sự lười biếng không mong muốn
• 逸失いっしつ (isshitsu) — mất mát, bỏ lỡ (DẬT THẤT); thường xuất hiện trong thuật ngữ pháp lý 逸失利益 (lợi nhuận bị mất)
• 逸出いっしゅつ (isshutsu) — vượt trội hơn hẳn (DẬT XUẤT); đứng cao hơn hẳn so với những người khác

Kun'yomi (訓読み) — Âm thuần Nhật

Các âm kun'yomi là そ.れる (soreru) và そ.らす (sorasu). Cả hai đều là dạng động từ của 逸 mang nghĩa lệch hướng, đi lạc, hoặc đi chệch khỏi đường. Chúng xuất hiện trong cả văn nói và văn viết thông thường, bao phủ mọi thứ — vật lý lẫn nghĩa bóng — trôi dạt khỏi hướng dự kiến.

そ.れる (soreru) — nội động từ: thứ gì đó tự lệch hướng mà không có tác nhân bên ngoài

• 話はなしが逸それる (hanashi ga soreru) — cuộc trò chuyện đi lạc chủ đề; thảo luận lan man
• 矢yaが逸それた (ya ga soreta) — mũi tên bay lạc; mũi tên trượt mục tiêu
• 台風たいふうが逸それた (taifū ga soreta) — cơn bão đổi hướng khỏi quỹ đạo dự báo

そ.らす (sorasu) — ngoại động từ: ai đó cố ý khiến thứ gì đó lệch hướng

• 目めを逸そらす (me wo sorasu) — quay mắt đi; cố ý nhìn tránh đi chỗ khác
• 視線しせんを逸そらす (shisen wo sorasu) — lảng ánh mắt; đổi hướng nhìn
• 話題わだいを逸そらす (wadai wo sorasu) — đổi chủ đề; cố ý lái cuộc trò chuyện sang hướng khác

Từ thường gặp & Từ ghép

逸trải rộng qua các từ ghép theo bốn nhóm lớn: xuất sắc, lệch hướng, an nhàn và kể chuyện. Những từ này xuất hiện nhiều nhất trong văn viết trang trọng, văn bản pháp lý và tin tức — một bộ từ vựng vừa phải nhưng phủ sóng rộng.

Xuất sắc và Chất lượng

• 逸品いっぴん (ippin) — tuyệt phẩm (DẬT PHẨM); món đồ có chất lượng ngoại hạng; thường dùng trong quảng cáo và ca ngợi sự thủ công trang trọng
• 秀逸しゅういつ (shūitsu) — xuất sắc tuyệt vời (TÚ DẬT); dùng để mô tả các tác phẩm nghệ thuật, màn trình diễn, bài luận hay văn chương vượt xa mức trung bình
• 逸材いつざい (itsuzai) — nhân tài xuất chúng (DẬT TÀI); người có năng lực nổi bật hoàn toàn khác biệt so với đồng nghiệp
• 逸出いっしゅつ (isshutsu) — vượt trội hơn hẳn (DẬT XUẤT); xuất sắc đến mức so sánh trở nên khó khăn

Lệch hướng và Rời xa

• 逸脱いつだつ (itsudatsu) — lệch lạc, vi phạm (DẬT THOÁT); đi chệch khỏi quy tắc, chuẩn mực hoặc hành vi dự kiến; thuật ngữ quan trọng trong quy định, chính sách và văn bản pháp lý
• 逸失いっしつ (isshitsu) — mất mát, bỏ lỡ (DẬT THẤT); chủ yếu dùng trong 逸失利益 (isshitsu rieki, lợi nhuận bị mất) trong bối cảnh pháp lý và kinh doanh
• 奔逸ほんいつ (hon'itsu) — bùng phát không kiểm soát (BÔN DẬT); hoàn toàn mất kiểm soát; hành vi hay cơn bộc phát thái quá

An nhàn và Ẩn dật

• 安逸あんいつ (an'itsu) — an nhàn thư thái (AN DẬT); cuộc sống không lo toan; có thể mang hàm ý tiêu cực về sự lười biếng hay thỏa mãn bản thân khi đặt cạnh sự chăm chỉ
• 逸民いつみん (itsumin) — ẩn sĩ, người ẩn dật (DẬT DÂN); người đã rút lui khỏi xã hội trần thế để sống trong cô tịch yên bình

Câu chuyện và Giai thoại

• 逸話いつわ (itsuwa) — giai thoại (DẬT THOẠI); câu chuyện ít được biết đến về một nhân vật nổi tiếng hay sự kiện lịch sử; câu chuyện đã "thoát ra" khỏi những ghi chép lịch sử chính thức

Dạng động từ

• 逸いっする (issuru) — bỏ lỡ; để vuột mất; mất cơ hội; dùng trong các cụm như 機会を逸する (bỏ lỡ cơ hội)
• 逸それる (soreru) — lệch hướng; đi lạc; đi chệch khỏi đường; dùng cho cả sự lệch hướng vật lý lẫn nghĩa bóng
• 逸そらす (sorasu) — làm lệch hướng; quay đi (mắt, sự chú ý); chuyển hướng (cuộc trò chuyện hay ánh nhìn)

Câu ví dụ

Mẹo ghi nhớ

Hãy tưởng tượng một con thỏ (兔) đang lao vọt xuống một con đường (辶) — nhanh hơn bất kỳ thứ gì trong tầm mắt. Một hình ảnh đó chứa đựng mọi nghĩa của 逸. Con thỏ trốn chạy khỏi kẻ săn đuổi: trốn thoát (逸走, 逸脱). Nó đột ngột cắt ngang theo góc bất ngờ: lệch hướng (逸れる). Nó lao vượt qua mọi con vật khác trên cánh đồng: xuất sắc (逸品, 秀逸). Người dừng đuổi đứng nhìn nó biến mất thanh thản vào khoảng xa: an nhàn (安逸). Một hình ảnh, bốn nghĩa: trốn thoát, lệch hướng, xuất sắc, thư nhàn.

Kanji liên quan

• 逃 — cũng có nghĩa trốn thoát, bỏ chạy; chia sẻ bộ thủ 辶 với 逸 nhưng mang sắc thái mạnh hơn về việc chạy trốn khỏi nguy hiểm, hình phạt hay trách nhiệm
• 脱 — có nghĩa thoát ra, cởi ra, trượt ra khỏi; thường ghép với 逸 trong từ ghép quan trọng 逸脱 (vi phạm chuẩn mực)
• 超 — có nghĩa vượt qua, vượt trội; chia sẻ chiều kích xuất sắc với 逸 nhưng tập trung vào việc vượt qua một ngưỡng hơn là nổi bật về chất lượng
• 秀 — có nghĩa xuất sắc, ưu tú; thường kết hợp với 逸 để tạo thành từ ghép 秀逸 (tuyệt vời, xuất sắc); cả hai kanji bổ trợ ý nghĩa cho nhau
• 兔 — thành phần hình con thỏ ẩn trong 逸; là một kanji độc lập mang nghĩa con thỏ, tuy nhiên tiếng Nhật hiện đại thường dùng 兎 trong văn viết thông thường
• 遁 — có nghĩa trốn chạy, ẩn náu, lẩn tránh; từ đồng nghĩa văn học và cổ điển hơn cho nghĩa trốn thoát của 逸; thấy trong 遁走 (bỏ trốn, tẩu thoát)