廃 — Phế bỏ, Bãi bỏ, Phế tích

Ý nghĩa

廃 (hai) chỉ những thứ từng hoạt động hoặc có ích, nay đã bị bỏ hoang, bãi bỏ hoặc để mục rữa. Một đạo luật có từ hàng thế kỷ bị 廃止された. Một nhà máy xả 廃水 xuống sông. Một lâu đài trở thành 廃墟. Ngay cả những chất cặn bã mà cơ thể thải ra cũng gọi là 老廃物. Tất cả đều có một điểm chung: sự chuyển đổi từ hữu dụng sang bị loại bỏ — thứ gì đó từng có vai trò, và nay không còn nữa.

Về mặt cấu trúc, 廃 kết hợp bộ thủ 广 (まだれ, madare) — mái nhà nghiêng hoặc mái che xây tựa vào vách núi — với thành phần biểu âm-biểu nghĩa liên quan đến 発 (phát ra, bắn đi, rời đi). Hãy tưởng tượng một tòa nhà còn mái nhưng bên trong đã hoàn toàn trống rỗng. Lớp vỏ 广 vẫn còn đó; phần nội dung 発 đã biến mất. Hình ảnh đó phản ánh chính xác ý nghĩa của kanji này.

廃 là kanji Jōyō viết với 12 nét, được đưa vào chương trình trung học phổ thông. Kanji này xuất hiện thường xuyên trong văn bản pháp lý, quy định môi trường, báo cáo chính sách và thảo luận về di sản lịch sử — khiến nó trở thành một trong những kanji N1 thực dụng nhất cần nhận diện được ngay khi nhìn thấy.

Cách đọc

On'yomi (音読み) — Cách đọc gốc Hán

廃 có một on'yomi: ハイ (hai), vay mượn từ tiếng Hán Trung cổ. Cách đọc này xuất hiện hầu như chỉ trong các từ ghép Hán-Nhật (熟語, jukugo), và bạn sẽ gặp nó thường xuyên hơn nhiều so với kun'yomi — ハイ chiếm ưu thế trong văn bản pháp lý, luật môi trường và báo chí.

• 廃止はいし (haishi) — bãi bỏ, hủy bỏ (PHẾ CHỈ); chấm dứt chính thức một đạo luật, hệ thống hoặc tổ chức
• 廃棄はいき (haiki) — thải bỏ, loại bỏ, phá hủy (PHẾ KHÌ); vứt bỏ thứ gì đó vì không còn sử dụng được
• 廃墟はいきょ (haikyo) — phế tích, đổ nát (PHẾ HƯ); tàn tích của công trình, thị trấn hoặc nền văn minh bị bỏ hoang
• 廃業はいぎょう (haigyou) — đóng cửa doanh nghiệp (PHẾ NGHIỆP); chấm dứt hoạt động thương mại vĩnh viễn
• 廃車はいしゃ (haisha) — xe phế liệu, xe đã hủy đăng ký (PHẾ XA); xe không còn được đăng ký lưu thông

Kun'yomi (訓読み) — Cách đọc thuần Nhật

Kun'yomi là すた(れる) — sutareru và すた(る) — sutaru. 廃れる (sutareru) là động từ bất quy tắc ichidan nội động nghĩa là "bị lỗi thời, trở nên lạc hậu, không còn được dùng nữa." Khác với các từ ghép on'yomi — thường chỉ những quyết định chính sách có chủ ý — sutareru diễn tả một quá trình suy tàn dần dần, tự nhiên. 廃る (sutaru) là dạng cũ hơn hoặc mang tính văn học hơn với cùng nghĩa.

• 廃すたれる (sutareru) — trở nên lỗi thời, bị bỏ không dùng, dần biến mất
• 廃すたれた習慣しゅうかん (sutareta shuukan) — phong tục đã lỗi thời hoặc đang mai một
• 廃すたれゆく技術ぎじゅつ (sutareyuku gijutsu) — một nghề thủ công hoặc kỹ thuật đang dần mai một theo thời gian

Từ & Cụm từ thường gặp

廃 xuất hiện trong nhiều ngữ cảnh pháp lý, môi trường và đời thường. Dưới đây là các nhóm từ ghép chính cần nắm.

Pháp luật, Chính sách & Hành chính:

• 廃止はいし (haishi) — bãi bỏ, hủy bỏ một đạo luật hoặc hệ thống thể chế (PHẾ CHỈ)
• 廃絶はいぜつ (haizetsu) — xóa bỏ hoàn toàn; hủy diệt tuyệt đối (dùng cho vũ khí hạt nhân, dịch bệnh, v.v.) (PHẾ TUYỆT)
• 廃案はいあん (haian) — dự luật hoặc đề xuất lập pháp bị bác bỏ hoặc rút lại (PHẾ ÁN)
• 廃法はいほう (haihou) — bãi bỏ một đạo luật; bãi quy định thông qua hủy bỏ (PHẾ PHÁP)

Môi trường, Công nghiệp & Khoa học:

• 廃棄物はいきぶつ (haikibutsu) — chất thải, rác thải; thuật ngữ chuẩn trong luật môi trường (PHẾ KHÌ VẬT)
• 廃水はいすい (haisui) — nước thải; nước thải ra từ nhà máy hoặc cơ sở sản xuất (PHẾ THỦY)
• 廃液はいえき (haieki) — chất lỏng thải; dung dịch hóa chất đã qua sử dụng (PHẾ DỊCH)
• 廃熱はいねつ (hainetsu) — nhiệt thải; năng lượng nhiệt bị tổn thất trong quá trình công nghiệp (PHẾ NHIỆT)
• 老廃物ろうはいぶつ (rouhaibutsu) — chất cặn bã trao đổi chất do cơ thể sinh vật tạo ra (LÃO PHẾ VẬT)

Công trình, Cơ sở hạ tầng & Đồ vật:

• 廃墟はいきょ (haikyo) — phế tích; công trình hay khu dân cư bị bỏ hoang và đang đổ nát (PHẾ HƯ)
• 廃屋はいおく (haioku) — ngôi nhà bỏ hoang, không có người ở (PHẾ ỐC)
• 廃車はいしゃ (haisha) — xe phế liệu hoặc xe đã hủy đăng ký (PHẾ XA)
• 廃品はいひん (haihin) — đồ phế liệu, hàng bị loại bỏ (PHẾ PHẨM)
• 廃線はいせん (haisen) — tuyến đường sắt đã ngừng hoạt động hoặc bị xóa bỏ (PHẾ TUYẾN)

Con người & Doanh nghiệp:

• 廃業はいぎょう (haigyou) — đóng cửa vĩnh viễn một doanh nghiệp, cửa hàng hoặc ngành nghề (PHẾ NGHIỆP)
• 廃人はいじん (haijin) — người tàn phế hoặc người hoàn toàn mất khả năng lao động; dùng với hàm ý rất nặng nề (PHẾ NHÂN)

Câu ví dụ

Mẹo ghi nhớ

Hãy tưởng tượng một mái che nghiêng hoành tráng — đó là bộ thủ 广 (madare). Bây giờ hãy hình dung mọi thứ bên trong bị tống ra ngoài: đồ đạc, con người, mục đích sống — tất cả đều rời bỏ như 発 (xuất phát, tỏa ra). Mái nhà vẫn còn đó, nhưng bên trong trống rỗng, im lìm và đang sụp đổ. Từng có gì đó ở đây. Nay chẳng còn gì.

Khi bạn thấy mái vòm 广 phủ trên phần nội thất phức tạp bên trong, hãy nghĩ: "Cái vỏ còn tồn tại, nhưng mục đích thì không." Người học tiếng Việt có một lối tắt trực tiếp: PHẾ — phế tích (tàn tích), phế bỏ (loại bỏ) — cùng âm, cùng nghĩa.

Kanji liên quan

• 棄 — bỏ đi, vứt bỏ; xuất hiện trong 廃棄はいき (haiki, thải bỏ) như kanji đi kèm nhấn mạnh hành động loại bỏ
• 滅 — hủy diệt, tuyệt diệt; thường đi cùng về mặt ý nghĩa với 廃, như trong 荒廃こうはい (kouhai, hoang tàn) và 滅亡 (metsubou, suy vong)
• 荒 — hoang vắng, hoang dã, thô bạo; mô tả trạng thái xảy ra sau khi bị bỏ hoang — 荒廃こうはい (kouhai) có nghĩa là hoàn toàn điêu tàn hoặc tan hoang
• 止 — dừng lại, ngừng; kết hợp với 廃 trong 廃止はいし (haishi, bãi bỏ) — dừng hẳn một thứ gì đó và loại bỏ nó hoàn toàn
• 発 — phát ra, rời đi, bắn đi; thành phần biểu âm-biểu nghĩa được nhúng trong 廃, giúp giải thích cả hình dạng lẫn ý nghĩa "tống ra ngoài" của kanji
• 旧 — cũ, xưa; những thứ trở thành 旧 (cũ/lỗi thời) có nguy cơ 廃すたれる (bị bỏ không dùng), khiến hai kanji này trở thành hàng xóm về mặt khái niệm