胆 — Túi mật, Dũng cảm, Gan dạ

Ý nghĩa

Kanji 胆 mang hai nghĩa thoạt nhìn có vẻ không liên quan: nghĩa giải phẫu là túi mật — cơ quan chứa và cô đặc dịch mật — và theo nghĩa bóng là dũng khí, sự táo bạo, gan dạ. Sự liên hệ này bắt nguồn từ y học cổ Đông Á, nơi túi mật được coi là nơi trú ngụ của ý chí và sự quyết đoán. Người có túi mật khỏe mạnh thì can đảm và minh mẫn; người có túi mật yếu thì nhút nhát và do dự. Quan niệm đó đã chảy suốt hai nghìn năm qua trong các nền văn hóa Trung, Nhật, Hàn và Việt, và dấu vết của nó vẫn còn hiện diện trong các thành ngữ Nhật hiện đại.

Về mặt cấu trúc, 胆 được ghép từ hai thành phần. Bên trái là bộ ⺼ — bộ "nhục" (肉, thịt) — một biến thể của 月 (nguyệt) đánh dấu các kanji liên quan đến cơ thể hay nội tạng. Cùng bộ này xuất hiện trong 肝 (CAN — gan), 肺 (PHẾ — phổi), 腸 (TRƯỜNG — ruột) và 脳 (NÃO — não). Bên phải là 旦 (ĐÁN), nghĩa là "bình minh" hay "rạng đông" — mặt trời (日) nhô lên trên đường chân trời (一). Trong chữ 胆, thành phần 旦 đóng vai trò chỉ âm, cung cấp âm on'yomi タン (tan) cho chữ. Hai thành phần kết hợp lại biểu đạt: một bộ phận cơ thể đọc giống 旦 — đó là túi mật.

Trong tiếng Nhật thông thường, 胆 hiếm khi đứng một mình. Nó hoạt động bên trong các từ ghép (熟語), mang nghĩa giải phẫu — 胆嚢 (túi mật) hay 胆汁 (dịch mật) — hoặc nghĩa bóng về sức mạnh nội tâm, như trong 大胆 (ĐẠI ĐẢM — táo bạo, can đảm) và 落胆 (LẠC ĐẢM — thất vọng, nản lòng). Nắm vững cả hai mặt của 胆 sẽ mở ra vốn từ vựng trải dài từ sách giáo khoa y khoa đến văn xuôi văn học.

胆 có 9 nét và thuộc nhóm cấp độ 8 trong danh sách Jōyō kanji — bậc trung học phổ thông. Cần thiết cho JLPT N1, kanji này xuất hiện thường xuyên trong văn bản y khoa, văn học và văn xuôi Nhật cổ điển.

Cách đọc

On'yomi (音読み) — Âm đọc gốc Hán

胆 có một on'yomi chính: タン (tan). Vay mượn từ tiếng Hán Trung cổ (tương ứng âm Hán-Việt là ĐẢM), âm này hầu như chỉ xuất hiện trong các từ ghép và từ vựng trang trọng — thuật ngữ y khoa, thành ngữ bốn chữ (四字熟語) và các biểu đạt văn học về sức mạnh tâm hồn.

大胆だいたん (daitan) — táo bạo, gan dạ, dũng cảm (ĐẠI ĐẢM)
大胆不敵だいたんふてき (daitan futeki) — hoàn toàn không sợ hãi, bất khuất (thành ngữ bốn chữ: ĐẠI ĐẢM BẤT ĐỊCH)
胆力たんりょく (tanryoku) — dũng khí, sự can đảm, ý chí kiên cường (ĐẢM LỰC)
落胆らくたん (rakutan) — thất vọng, nản lòng, mất hết tinh thần (LẠC ĐẢM)
胆汁たんじゅう (tanjuu) — dịch mật (chất lỏng tiêu hóa do gan tiết ra) (ĐẢM TRẤP)
胆石たんせき (tanseki) — sỏi mật (ĐẢM THẠCH)
胆嚢たんのう (tannou) — túi mật (ĐẢM NANG)
胆管たんかん (tankan) — ống dẫn mật (ĐẢM QUẢN)

Khi bạn thấy 胆 trong một từ ghép hai chữ, gần như chắc chắn nó được đọc là タン. Hình ảnh trong 落胆 — túi mật rơi xuống — làm cho quan niệm cổ xưa trở nên sinh động: sự thất vọng thực sự làm xẹp cơ quan của lòng dũng cảm.

Kun'yomi (訓読み) — Âm đọc thuần Nhật

胆 có một kun'yomi: きも (kimo). Từ thuần Nhật này xưa kia chỉ gan hoặc nội tạng nói chung, rồi dần mang nghĩa ruột gan, sự gan lì và lòng dũng cảm sâu thẳm. Nó tồn tại trong lời nói thông thường hơn là văn viết trang trọng. Kanji 肝 (CAN — gan) liên quan mật thiết cũng có cách đọc kimo. Hai chữ này đôi khi xuất hiện thay thế nhau trong các thành ngữ cố định — dấu vết của thời y học dân gian xưa từng gộp chung các cơ quan này.

胆きも (kimo) — ruột gan, lòng can đảm, gan (thông tục, mang tính thơ ca)
胆が太いきもがふとい (kimo ga futoi) — gan dạ, có dây thần kinh thép (nghĩa đen: "ruột gan dày")
肝っ玉きもったま (kimottama) — ruột gan, sự gan lì, tinh thần dũng cảm (biểu đạt thông tục sôi nổi)

肝っ玉が据わっている (kimottama ga suwatte iru — "ruột gan đã vững vàng") là cách nói sinh động để miêu tả người hoàn toàn bình thản trước mọi hoàn cảnh. Dùng きも trong hội thoại; còn タン dành cho văn viết trang trọng và từ vựng y khoa.

Từ ghép & Từ thường gặp

Dưới đây là các từ ghép có chứa 胆, được nhóm theo chủ đề.

Dũng khí, Tính cách & Tinh thần

大胆だいたん (daitan) — táo bạo, gan dạ, dũng cảm (ĐẠI ĐẢM)
大胆不敵だいたんふてき (daitan futeki) — hoàn toàn bất khuất, không sợ bất cứ điều gì (thành ngữ bốn chữ: ĐẠI ĐẢM BẤT ĐỊCH)
胆力たんりょく (tanryoku) — dũng khí, sức mạnh tinh thần, nghị lực (ĐẢM LỰC)
胆が太いきもがふとい (kimo ga futoi) — gan dạ, có dây thần kinh thép, không gì lay chuyển được
肝っ玉きもったま (kimottama) — ruột gan, sự gan lì, tinh thần dũng cảm

Cảm xúc & Tinh thần

落胆らくたん (rakutan) — thất vọng, nản lòng, xuống tinh thần (LẠC ĐẢM)
肝胆かんたん (kantan) — tâm can, tấm lòng sâu thẳm nhất (CAN ĐẢM)
肝胆相照らすかんたんあいてらす (kantan ai terasu) — là tri kỷ thực sự, hiểu nhau sâu sắc (thành ngữ cổ điển: CAN ĐẢM TƯƠNG CHIẾU)

Y khoa & Giải phẫu

胆嚢たんのう (tannou) — túi mật (ĐẢM NANG)
胆汁たんじゅう (tanjuu) — dịch mật (ĐẢM TRẤP)
胆石たんせき (tanseki) — sỏi mật (ĐẢM THẠCH)
胆管たんかん (tankan) — ống dẫn mật (ĐẢM QUẢN)
胆道たんどう (tandou) — đường mật (ĐẢM ĐẠO)
胆嚢炎たんのうえん (tannouen) — viêm túi mật (ĐẢM NANG VIÊM)

Câu ví dụ

彼は大胆だいたんな計画けいかくを提案ていあんした。

Kare wa daitan na keikaku wo teian shita.

Anh ấy đã đề xuất một kế hoạch táo bạo.

試合しあいに負まけて、チーム全員ちーむぜんいんが落胆らくたんした。

Shiai ni makete, chiimu zen'in ga rakutan shita.

Sau khi thua trận, cả đội đều nản lòng.

あの警官けいかんは胆力たんりょくがあって、どんな危険きけんにも動うごじない。

Ano keikan wa tanryoku ga atte, donna kiken ni mo ugojinai.

Người cảnh sát đó có dũng khí phi thường, không run sợ trước bất kỳ nguy hiểm nào.

医者いしゃは胆石たんせきを取とり除のぞく手術しゅじゅつを行おこなった。

Isha wa tanseki wo torinozoku shujutsu wo okonatta.

Bác sĩ đã thực hiện phẫu thuật lấy sỏi mật ra.

あの子こは肝っ玉きもったまが据すわっていて、何なにがあっても平気へいきな顔かおをしている。

Ano ko wa kimottama ga suwatte ite, nani ga atte mo heiki na kao wo shite iru.

Đứa trẻ đó thực sự gan dạ, dù có chuyện gì xảy ra vẫn giữ được vẻ mặt bình thản.

大胆不敵だいたんふてきな態度たいどで敵てきに立たち向むかった。

Daitan futeki na taido de teki ni tachi mukatta.

Anh ấy đối mặt kẻ thù với thái độ hoàn toàn bất khuất, không chút sợ hãi.

胆嚢炎たんのうえんは早はやめに治療ちりょうしないと危険きけんです。

Tannouen wa hayame ni chiryou shinai to kiken desu.

Viêm túi mật rất nguy hiểm nếu không được điều trị kịp thời.

二人は肝胆相照かんたんあいてらす友ともだちで、何なんでも話はなし合あえる。

Futari wa kantan ai terasu tomodachi de, nan demo hanashi aeru.

Hai người là đôi bạn tri kỷ thực sự, có thể tâm sự với nhau về bất cứ điều gì.

彼女かのじょの大胆だいたんな発言はつげんは会議かいぎの雰囲気ふんいきを一変いっぺんさせた。

Kanojo no daitan na hatsugen wa kaigi no fun'iki wo ippen saseta.

Phát ngôn táo bạo của cô ấy đã làm thay đổi hoàn toàn bầu không khí của cuộc họp.

胆汁たんじゅうは脂肪しぼうの消化しょうかを助たすける重要じゅうような役割やくわりを果はたしている。

Tanjuu wa shibou no shouka wo tasukeru juuyou na yakuwari wo hatashite iru.

Dịch mật đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ cơ thể tiêu hóa chất béo.

Mẹo ghi nhớ

Bên trái của 胆 (tan / kimo) là bộ nhục ⺼ — đánh dấu đây là một bộ phận cơ thể. Bên phải là 旦 (mặt trời mọc trên đường chân trời), cung cấp âm đọc タン. Hãy hình dung một chiến binh lúc bình minh, trấn tĩnh ruột gan trước trận chiến: 胆 là cơ quan trú ngụ của ý chí. Các từ ghép theo sau rất tự nhiên. 大胆 (daitan) — ruột gan to lớn, tức là táo bạo. 落胆 (rakutan) — ruột gan rơi xuống, tinh thần xẹp hơi. Khi 胆 của bạn vươn lên, bạn không sợ hãi; khi nó rơi xuống, bạn mất đi tinh thần.

Kanji liên quan

肝 — gan; cũng mang nghĩa "ruột gan" hay "cốt lõi của vấn đề". 肝 và 胆 thường được ghép đôi trong từ 肝胆 (kantan, "tâm can"), và cả hai đều có bộ ⺼ nhục.
腸 — ruột. Một kanji bộ phận cơ thể có ⺼ khác, thường xuất hiện trong từ vựng y khoa cùng với 胆.
胸 — ngực. Cùng bộ ⺼ và được liên kết về mặt văn hóa với cảm xúc và tình cảm chân thành.
旦 — bình minh, buổi sáng. Thành phần chỉ âm bên phải cung cấp âm đọc タン cho 胆.
担 — gánh vác, chịu trách nhiệm. Cùng âm đọc タン và cùng thành phần chỉ âm 旦, nhưng được ghép với bộ 扌 (tay) thay vì ⺼ — nhắc nhở rằng các thành phần chỉ âm như 旦 xuất hiện trong nhiều họ kanji khác nhau.